Lamarkizm

Pomnik Lamarcka wg. Leona Fagela

Lamarkizm - pierwsza materialistyczna teoria ewolucji, kwestionująca stałość cech gatunkowych i uznająca za fakt powstawanie nowych gatunków w wyniku naturalnych procesów oraz usiłująca tłumaczyć mechanizm i przyczyny powstawania zmian. Nazwa lamarkizm pochodzi od nazwiska twórcy tej teorii, francuskiego biologa Jeana Baptiste de Lamarcka który zaprezentował ją w książce wydanej w 1809 r. i zatytułowanej „Filozofia zoologii”. Nielicznych zwolenników tej teorii nazywano lamarkistami. Lamarkizm został zastąpiony neolamarkizmem i w końcu obalony przez darwinizm.

[edytuj] Pierwsza teoria ewolucji

Wg Lamarcka świat organizmów żywych powstał podczas długiego procesu (ewolucja biologiczna) w wyniku, którego organizmy prostsze przekształcały się w bardziej złożone. Możliwość takich przekształceń jest podstawową właściwością materii ożywionej, która reaguje celowo, odpowiednio do zmian zachodzących w środowisku. Przy czym organizmy roślinne i te zwierzęce niedysponujące czuciem (dziś powiedzielibyśmy nie mające układu nerwowego) zmieniają się bezpośrednio pod wpływem czynników otoczenia. Organizmy dysponujące układem nerwowym dysponują dodatkową możliwością zmian pod wpływem wewnętrznej potrzeby. Powstałe zmiany podlegają dziedziczeniu i narastaniu w czasie (są kierunkowe). Cały lamarkizm sprowadza się do dwóch praw:

narządy używane rozwijają się, nieużywane uwsteczniają się i zanikają
zmiany te są dziedziczne, jeśli wystąpią u obu płci

Na słuszność powyższych praw Lamarck daje szereg przykładów. Podobne warunki działające na kreta i turkucia podjadka doprowadziły do wykształcenia u obu silnie umięśnionych, dysponujących znaczną powierzchnią nóg. Życie pod ziemią spowodowało uwstecznienie oczu u kreta. Podobny charakter ma postępowanie strusia, który przestał fruwać a jego skrzydła straciły zdolność do latania. Są to przykłady pewnego etapu pośredniego - oczy, skrzydła znacznie się uwsteczniły, ale jeszcze nie zanikły. Wśród organizmów jest mnóstwo takich pośrednich etapów. Organizmy są spokrewnione z drugimi, co można prześledzić porównując poszczególne ich układy wewnętrzne. Jeśli takiej ciągłości nie można zaobserwować, oznacza to, że formy pośrednie są jeszcze nieznane lub też wyginęły.

[edytuj] Krytyka lamarkizmu

Genialna koncepcja ewolucji Lamarcka nie wywołała masowych polemik ani szczególnego entuzjazmu. Naukowcy zajmowali się głównie swoimi dziedzinami. Jeszcze nie nastał czas naukowych polemik w gazetach ani publicznych odczytów dla szerokich rzesz. Potrzebny był też czas na zapoznanie się z tematem i zgromadzenie kontrargumentów. Pierwszy zareagował będący w stałym kontakcie z Lamarckiem, Cuvier, ogłaszając w 1812 roku swoją teorię typów. W roku 1830, już po śmierci Lamarcka, doszło w Akademii Paryskiej do gwałtownego starcia pomiędzy Cuvierem a Geoffroy St. Hilairem. Starcie to skończyło się porażką dla koncepcji ewolucji. Klęska była tak zupełna, że lamarkizm na długi czas prawie całkowicie zniknął z pola dyskusji przyrodniczych. Wiele względów złożyło się na to niepowodzenie. Po pierwsze, teoria Lamarcka prezentowana przez jego zwolennika St. Hilaire'a była teorią bardziej spekulatywną niż empiryczną. Zastąpienie Boga wewnętrzną potrzebą zmian niewiele zmieniało. Lamarck wprawdzie spędził wiele lat nad systematyką roślin i zwierząt i czuł, że obserwowane podobieństwa nie mogą być przypadkowe, lecz zabrakło mu wiedzy ogólnej pozwalającej to przeczucie udowodnić. Dzieła kluczowe dla teorii ewolucji Darwina dopiero powstawały. Po drugie, w jego teorię wkradł się pewien błąd zasadniczy. Lamarck nie odrzucił (i nie starał się obalić), powszechnie wówczas obowiązującej idei "drabiny organizmów”. Idei, w najbardziej klasycznej formie reprezentowanej przez Szwajcara Charlesa Bonneta. Wg niego cały świat dawał się usystematyzować w jednolity ciąg jestestw począwszy od ognia, powietrza i wody, przez różne rośliny, robaki, ptaki, ssaki a skończywszy na człowieku. Dla Lamarcka ciąg ten był konsekwencją ewolucji. Przyjęcie jej istnienia stawiało dotychczasowe poglądy na głowie, gdyż w powszechnej świadomości, ten jednolity ciąg następujących po sobie, coraz wyżej uorganizowanych istot przedstawiał etapy stwarzania świata przez Boga. Cuvier teorię drabiny nieco zmodyfikował, twierdząc, że Bóg zwierzęta stworzył wg 4 planów organizacji (wyróżnił kręgowce, mięczaki, członowane i promieniste). Przyjęcie teorii typów dawało się zaakceptować bez specjalnych perturbacji natomiast Cuvier bez trudu mógł wykazać, że nie ma żadnego związku między organizmami reprezentującymi te 4 typy budowy a tym samym nie ma mowy o powstawaniu czegoś nowego drogą ewolucji. Wszystko, co istniało, wciąż trwało niezmiennie i było zgodne z planami Boga. Tak, więc w sporze niepoparta dowodami rewolucyjna teoria Lamarcka przeciw poważanemu, elokwentnemu i dysponującemu ogólnie akceptowalną wiedzą wspartą autorytetem Boga Cuvier musiał okazać się zwycięzcą.

Paradoksalnie mimo braku akceptacji dla idei ewolucji, twierdzenie o zmienności oraz dziedziczeniu cech nabytych przyjęło się, co więcej przez długi czas nikt nie wymagał na to dowodów. Dziedziczenie cech nabytych było podstawą różnych teorii neolamarkistycznych jeszcze do lat sześćdziesiątych XX w. Mimo że w początkach XX w. temat potraktowano poważnie (zwłaszcza August Weismann i na wielu przykładach pokazano, że takie dziedziczenie nie ma miejsca (np. obcinano ogony szczurom a mimo to, nowo narodzone wciąż je miały, Żydzi wciąż rodzą się z napletkiem, itd. chociaż obrzezaniu są poddawani od kilku tysięcy lat). Samo rozróżnienie między cechami nabytymi i dziedzicznymi, budziło wielkie spory dopóki wystarczająco nie poznano roli i właściwości kwasów nukleinowych. Mimo wad (współczesna genetyka wyklucza dziedziczność cech nabytych) teoria Lamarcka okazała się ważnym krokiem do poznania prawdy i niewątpliwie przyczyniła się do rozwoju koncepcji ewolucji. Za lamarkistę nożna uważać dziadka Karola Darwina, Erasmusa, natomiast na dziedziczności cech nabytych w pewnym okresie powoływał się również sam Karol Darwin.