Język schwyzertüütsch
Schwyzertüütsch (także: Schwyzerdütsch i Schweitzerdeutsch) to grupa dialektów alemańskich języka niemieckiego na terenie Szwajcarii i Księstwa Liechtenstein. Dialekty te dominują w mowie, podczas gdy językiem literackim jest standardowy język niemiecki (jednakże na terenie kantonów: Sankt Gallen i Zurych wydawane są książki w miejscowych dialektach alemańskich).
Między dialektami Schwyzertüütsch istnieją znaczne różnice: składają się z 3 głównych dialektów alemańskich: dolnoalemańskiego (w mieście Bazylea), górnoalemańskiego (większość terytorium Szwajcarii z odrębnymi dialektami Berna i Zurychu) oraz wysokoalemańskiego (wschodnia część kantonu Valais, Oberland w kantonie Berno oraz wschodnia część kantonu Fryburg). Mieszkańcy tych różnych regionów bardzo często nie mogą się porozumieć (chociaż mieszkają na terenie jednego państwa i rozmawiają tzw. językiem schwyzertuutsch). Stąd też możemy mówić co najwyżej o dialektach schwyzertuutsch, a nie o języku schwyzertuutsch. Również użytkownicy języka niemieckiego nie rozumieją szwajcarskich dialektów alemańskich.
Spis treści |
[edytuj] Gramatyka
[edytuj] Zasady wymowy
W wielu dialektach szwajcarskich bardzo często zanika nieakcentowane "e". Przykład:
- ich habe gefunden - i ha gfunde
- ich bin gegangen - i bi gange
- ich habe gesagt - i ha gseit
Często z "eu" tworzy się "ü" (jest to archaizm - nie zaszła dyftongizacja). Przykład:
- freundlich - fründlich
- Feuer - Füür
- Steuer - Stüür (Lenkrad)
- lecz: i mues Stüre zahle (Steuern)
- Abenteuer - Abentüür
- Teufel - Tüüfel
Z "äu" też często tworzy się "ü". Przykład:
- läuten - lüüte
- häuten - hüüte
ale:
- gläubig - gläubig
Z niemieckiego "ei" powstaje "i". Przykład:
- gleich - glich
- Feier - Fiir
- fein - fiin
- Zeit - Ziit
ale:
- zeigen - zeige
- reisen - reise
- Schleier - Schleier
Jeśli na początku zdania pojawia się "ei", nie zostaje ono przekształcone w inną formę.
- Eier - Eier
- eins - eis
- Eigentor - Eigegoal
Często "ie" pojawia się z przegłosem
- liebe Kinder - liebi Chind
Z "au" tworzy się "u". Przykład:
- auf - uf
- Aufgaben - Ufgabe
- Ausländer - Usländer
- brauchen - bruche
ale:
- kaufen - chaufe
- laufen - laufe
- glauben - glaube
Z "a" często powstaje "o". "ä" wymawiane jest jako [æ]. Przykład:
- Ich sage - i säge
- manchmal - mängmol oder mängisch
- ich frage - i froge
- ich wage es - i woge es
Z "ü" często tworzy się "üe".
- ich übe - i üebe
- die Wunde blutet - d’Wunde blüetet
- die Prüfung - d’Prüefig
Z niemieckiego "k" tworzy się "ch". Przykład:
- ich bin krank - i bi chrank
- das Kleid - s’Chleid
- das Kind - s’Chind
- der Krieg - de Chrieg
[edytuj] Deklinacja (Rodzajnik)
Rodzajniki określone w dialektach szwajcarskich najczęściej ulegają zmianie np.
der Vater - de Vater
die Mutter - d’Mueter
das Kind - s’Kind
die Menschen - d’Mensche
a tak wyglądają rodzajniki nieokreślone:
ein Mann - e Ma
eine Frau - e Frau
ein Kind - es Chind
A oto kilka przykładów dotyczących deklinacji:
der Vater ruft - de Vater rüeft
der Beruf des Vaters - im Vater sin Bruef
das Buch gehört dem Vater - s’Buech ghört im Vater
der Sohn überredet den Vater - de Sohn überredt de Vater
die Mutter ruft - d’Mueter rüeft
der Beruf der Mutter - de Mueter ihren Bruef
das Buch gehört der Mutter - s’Buech ghört de Mueter
der Sohn überredet die Mutter - de Sohn überredt d’Mueter
das Kind ruft - s’Chind rüeft
die Schule des Kindes - im Chind sini Schuel
das Buch gehört dem Kind - s’Buech ghört em Chind
die Mutter überredet das Kind - d’Mueter überredt s’Chind
[edytuj] Koniugacja (Czasownik)
[edytuj] Bezokoliczniki
W niemieckim bezokoliczniku często na końcu pojawia się "n", w szwajcarskich dialektach pojawia się dodatek "go".
Przykład:
Wir gehen einkaufen - Mer gönd go ichaufe.
Wir gehen heute im Restaurant essen. - Mer gönd hüt im Restaurant go ässe.
Ich gehe spazieren - I go go spaziere.
ale: (czasowniki modalne)
Ich muss noch viel lernen. - I mues no vil lerne.
Ich soll aufräumen. - I sött ufrume.
Ich kann lesen. - i cha läse.
[edytuj] Czasowniki
Również w dialektach szwajcarskich występuje koniugacja:
ich gehe - ich gone
du gehst - du gosch
er geht - er goht
wir gehen - mir gönd
ihr geht - ihr gönd
sie gehen - sie gönd
ich frage - ich froge
du fragst - du frogsch
er fragt - er frogt
wir fragen - mir froged
ihr fragt - ihr froged
sie fragen - sie froged
ich mache - ich mache
du machst - du machsch
er macht - er macht
wir machen - mir mached
ihr macht - ihr mached
sie machen - sie mached
[edytuj] Czasy
W dialektach szwajcarskich bardzo często pomija się niektóre czasy występujące w języku niemieckim. Dotyczy to przede wszystkim: Präteritum, Plusquamperfekt'u i Futur II.
ich sage - ich säge
ich sagte - nie istnieje
ich werde sagen - ich (wird) säge
ich habe gesagt - ich ha gseit
ich hatte gesagt - nie istnieje
ich werde gesagt haben - nie istnieje
Czas "Perfekt" jest tworzony razem z: sein i haben.
ich ha gseit - ich bi gsprunge
ich ha grüeft - ich bi gange
ich ha gsuecht - ich bi gloffe
[edytuj] Zaimki osobowe
Również zaimki osobowe w wielu regionach Szwajcarii są wymawiane inaczej np:
ich - ich (i na terenie Szwajcarii wschodniej)
du - du (czasami dü)
er, sie, es - er, sie, s
wir - mir
ihr - ihr
sie - sie
mein - mis
dein - dis
sein - sis
unser - üsers
euer - euers
ihr - ihres
[edytuj] Konjunktiv
Koniunktiv jest tworzony razem z „würde“:
Ich würd säge - (i wür säge)
Ich würd bruche - i wür bruche)
Mir würded säge - (mer würid säge)
Mir würded bruche - (mer würid bruche)
[edytuj] Wyrazy Å‚Ä…czone
Bardzo często w dialektach szwajcarskich tworzy się wyrazy łączone
Przykład:
Gehen wir? - Gömmer?
Das kann man nicht sagen. - Das chamme(r) nid säge.
Müssen wir das machen? - Müemmer das mache?
[edytuj] Literatura szwajcarskojęzyczna
Do dnia dzisiejszego na terenie Szwajcarii pojawiają się książki pisane w "schwyzertuutsch". Najczęściej pochodzą one z kantonu Zurych reprezentując miejscowy dialekt. Nie mniej jednak w dolinie Toggenburg są pisane w miejscowym dialekcie sagi i baśnie.
[edytuj] Bibliografia
- Marti, Werner (1985): Berndeutsch-Grammatik. Bern: Francke. ISBN 3-305-00073-2
- Suter, Rudolf (1992): Baseldeutsch-Grammatik. Basel: Merian. ISBN 3-85616-048-5
[edytuj] Zobacz też