Demokracja
Swobody obywatelskie na wysokim poziomie.
Swobody obywatelskie na średnim poziomie.
Swobody obywatelskie na niskim poziomie.
Demokracja (gr. δημοκρατία demokratia "rządy ludu", od wyrazów δῆμος demos "lud" + κρατέω krateo "rządzę") – ustrój polityczny, w którym źródło władzy stanowi wola większości obywateli, przy respektowaniu praw mniejszości. Gwarantem istnienia demokracji jest konstytucja (wyjątkiem jest Izrael, nie posiadający spisanej konstytucji).
Obecnie powszechną formą ustroju demokratycznego jest demokracja parlamentarna.
Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji[2][3]. W znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu[2] oraz kultura Zachodu (Europa[2], Ameryka Północna i Południowa[4]). Demokracja została nazwana ostatnią formą rządów i rozpowszechniła się znacząco wokół globu[5].
Spis treści |
[edytuj] Kryteria uznania za demokrację
[edytuj] Klasyczne
W teorii demokracji liberalnej, wywodzącej się z prac Johna Locke'a i Johna Stuarta Milla zakłada się, że faktyczny ustrój demokratyczny powinien charakteryzować się:
- możliwością wyboru władzy przez wolne i uczciwe wybory
- możliwością kandydowania do ciał tworzących władzę przez wszystkich obywateli
- rządami prawa i jawnością stanowienia prawa
- przestrzeganiem humanistycznej idei praw człowieka takich jak:
- wolność głoszenia swoich poglądów - nawet jeśli nie są one w danym momencie popularne
- wolność zrzeszania się i tworzenia politycznych grup nacisku
- wolność od dyskryminacji (rasowej, religijnej, seksualnej itp.)
[edytuj] Współczesne
Wedle współczesnych kryteriów[6], za państwa stricte demokratyczne uznawane być mogą
tylko te, których ustrój opiera się formalnie i realnie na:
- dostępności sfery polityki dla wszystkich bez ograniczeń ze względów klasowych, rasowych, majątkowych, religijnych;
- możności wybierania na stanowiska publiczne i swobodzie dostępu do tych stanowisk, czy jakichkolwiek innych (poza wyrokiem sądowym pozbawiającym praw publicznych;
- suwerenności narodu (ludu) oznaczającej, że władza zwierzchnia, niezbywalna i niepodzielna, należy do zbiorowości społecznej żyjącej w granicach państwa;
- zasadzie reprezentacji – utożsamionej z delegowaniem uprawnień władczych na przedstawicieli obieralnych przez naród w wyborach powszechnych i działających pod jego kontrolą;
- uznaniu wyborów za główne źródło prawomocności władzy i konieczności cyklicznego potwierdzania legitymacji władzy w wyborach powszechnych;
- możności zrzeszania się w partie polityczne i wyboru między alternatywnymi ofertami piastunów władzy państwowej;
- odpowiedzialności rządzących przed rządzonymi – tworzeniu wyspecjalizowanych instytucji kontroli władzy mających w założeniu zapobiegać jej nadużyciom;
- podziale władz – wyrażającym ideę ograniczania rządu poprzez wzajemne kontrolowanie się ośrodków władzy oraz przez działalność zorganizowanej opozycji politycznej;
- wolności przekonań i wypowiedzi;
- instytucjonalnej ochronie praw obywatelskich – wyrażającej się w stwarzaniu formalnych zabezpieczeń obywateli przed nadmierną i nieuzasadnioną ingerencją władzy w ich sprawy prywatne oraz
- prawie własności prywatnej i swobodzie przedsiębiorczości wedle reguł gospodarki rynkowej.
Demokracja może być stopniowana - tzn. w danym ustroju politycznym faktyczny udział we władzy ogółu obywateli może być większy albo mniejszy. Np: w monarchii konstytucyjnej władza należy formalnie do króla, jednak rzeczywiste stosunki między królem a jego poddanymi reguluje konstytucja, która może w praktyce oddawać niemal całą władzę poddanym.
[edytuj] Demokracja na świecie
W zależności od stopnia spełniania tych zasad, ze 112 państw uchodzących formalnie w 2007 za demokratyczne:
- 28 kwalifikowało się do miana pełnych demokracji
- 54 do demokracji ułomnych (w tym Polska na 18 miejscu, lepszym w UE tylko od Bułgarii i Rumunii)
- 30 państw to systemy hybrydowe łączące cechy demokratyczne z autorytarnymi
Pozostałe 55 państw (ze 167 zbadanych) to reżimy autorytarne[7].
[edytuj] Debata nad demokracją
Współcześni demokraci uważają, iż demokracja jest jedynym możliwym gwarantem istnienia wolnej konkurencji w gospodarce, na rynku pracy oraz możliwości wprowadzenia koniecznych reform po debacie i dojściu do porozumienia. Z drugiej strony systemy, które są z formalnego punktu widzenia demokracjami, mogą w rzeczywistości dawać rzeczywistą władzę wąskiej grupie oligarchów, którzy praktycznie sprawują ją w sposób skrajnie niedemokratyczny.
Ponadto przeciwnicy demokracji twierdzą, iż system ten nieuchronnie prowadzi do socjalizmu[potrzebne źródło], a w końcu "przepoczwarza się" w komunizm[potrzebne źródło].
Zagadnienie stworzenia ustroju, w którym z jednej strony wszyscy obywatele mają rzeczywisty wpływ na rządy, a z drugiej strony jest on technicznie sprawny, stanowi jeden z najważniejszych i wciąż nierozstrzygniętych problemów w teorii demokracji.
Jedno ze stwierdzeń, podsumowujących nieustającą debatę na ten temat zostało wypowiedziane przez Winstona Churchilla:
| „ | Stwierdzono, że demokracja jest najgorszą formą rządu, jeśli nie liczyć wszystkich innych form, których próbowano od czasu do czasu. | ” |
Inne stwierdzenie, opisujące demokrację zostało wypowiedziane przez Arystotelesa:
| „ | Demokracja jest najgorszym z możliwych ustrojów, gdyż są to rządy hien nad osłem. | ” |
I Alexisa de Tocqueville'a:
| „ | Demokracja uśrednia. | ” |
Przypisy
- ↑ Według subiektywnego rankingu organizacji Freedom House
- ↑ 2,0 2,1 2,2 John Dunn, Democracy: the unfinished journey 508 BC - 1993 AD, Oxford University Press, 1994, ISBN 0198279345
- ↑ Kurt A. Raaflaub, Josiah Ober, Robert W. Wallace, Origin of Democracy in Ancient Greece, University of California Press, 2007, ISBN 0520245628, Google Books link
- ↑ Weatherford, J. McIver, "Indian givers: how the Indians of the America transformed the world", Fawcett Columbine, Nowy Jork, 1988, s. 117-150, ISBN:0-449-90496-2
- ↑ "The Global Trend" chart on Freedom in the World 2007: Freedom Stagnation Amid Pushback Against Democracy
- ↑ vide Mariusz Gulczyński: Nauka o polityce, Wyd Druktur, Warszawa 2007
- ↑ The Economist Intelligence Unit's index of democracy
[edytuj] Zobacz też
- cyberdemokracja
- demokracja antyczna
- demokracja szlachecka
- demokracja hierarchiczna
- demokracja bezpośrednia
- demokracja pośrednia
- demokracja parlamentarna
- demokracja społeczna
- demokracja ludowa
- demokracja ateńska
- demokracja uczestnicząca
- demokracja totalitarna
- demokracja liberalna
- demokracja wojenna
- demokracja płynna
antyczna • szlachecka • hierarchiczna • bezpośrednia • parlamentarna • społeczna • ludowa • ateńska • uczestnicząca • totalitarna • liberacyjna • pośrednia