Alfabet grecki
 |
Artykuł wymaga poszerzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, czego brakuje i uzupełnij braki, jeśli to możliwe. |
| Do poprawnego obejrzenia tej strony wymagana jest rozszerzona grecka czcionka. Jeśli takiej nie posiadasz, możesz ją pobrać stąd.. |
|---|
Alfabet grecki – powstały ok. IX w. p.n.e. alfabet służący do zapisu języka greckiego i języków kilku ludów znajdujących się pod wpływem kultury greckiej. Jego znaki służyły Grekom także do zapisu liczb. We wczesnej starożytności istniało wiele form alfabetu greckiego, wypartych w okresie klasycznym przez formę jońską (zachodnią), której w niezmienionej postaci używa się do dziś do zapisu języka nowogreckiego.
Spis treści |
[edytuj] Alfabet grecki
[edytuj] Klasyczne litery greckie
Klasyczny alfabet grecki składa się z 24 liter:
| Litera | Nazwa | Wymowa | Transliteracja | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Grecka (klasyczna) | Łacińska | Polska | Starożytna | Nowogrecka | ||
| Α α | ἄλφα (wym. alpha) | alpha (wym. alfa) | alfa | [a] [aː] | [a] | a |
| Β β ϐ | βῆτα (wym. beta) | bēta | beta | [b] | [v] | b |
| Γ γ | γάμμα (wym. gamma) | gamma | gamma | [ɡ] | [ʝ] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [ɣ] |
g |
| Δ δ | δέλτα (wym. delta) | delta | delta | [d] | [ð] | d' |
| Ε ε ϵ ϶ | ἒ ψιλόν (wym. e psilon) | epsīlon | epsilon | [e] | [e̞] | e |
| Ζ ζ | ζῆτα (wym. dzeta) | dzeta (wym. dzeta lub zeta) | dzeta | [zd] albo [ʣ], później [zː] | [z] | z |
| Η η | ἦτα (wym. eta) | ēta | eta | [ɛː] | [i] | e, ē |
| Θ θ ϴ ϑ | θῆτα (wym. theta) | thēta (wym. teta) | theta | [tʰ] | [θ] | th |
| Ι ι | ἰῶτα (wym. iota) | iōta | jota | [i]] [iː] | [i], [j] | i |
| Κ κ ϰ ϗ | κάππα (wym. kappa) | kappa | kappa | [k] | [c] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [k] |
k |
| Λ λ | λάμβδα (wym. lambda), λάβδα (wym. labda) | lambda | lambda | [l] | [l] | l |
| Μ μ | μῦ (wym. my) | my (wym. mi) | my | [m] | [m] | m |
| Ν ν | νῦ (wym. ny) | ny (wym. ni) | ny | [n] | [n] | n |
| Ξ ξ | ξῦ (wym. ksy), ξῖ (wym. ksi), ξεῖ (wym. ksej) | xy (wym. ksi), xi | ksi | [ks] | [ks] | ks, x |
| Ο ο | ὂ μικρόν (wym. o mikron) | omicron (wym. omikron) | omikron | [o] | [o̞] | o |
| Π π ϖ | πῖ (wym. pi), πεῖ (wym. pej) | pi | pi | [p] | [p] | p |
| Ρ ρ ϱ | ῥῶ (wym. rho) | rho (wym. ro) | rho | [r], [r̥] | [r] | r, rh |
| Σ σ Ϲ ϲ Ͻ ͻ ς | σίγμα, σῖγμα (wym. sigma) | sigma | sigma | [s] | [s] | s |
| Τ τ | ταῦ (wym. tau) | tau | tau | [t] | [t] | t |
| Υ υ ϒ | ὖ ψιλόν, ὒ ψιλόν (wym. y psilon) | ypsīlon (wym. ipsilon) | ipsylon | [u] [uː], później [y] [yː] | [i] | y |
| Φ φ ϕ | φῖ(wym. phi), φεῖ (wym. phej) | phi (wym. fi) | phi | [pʰ] | [f] | ph |
| Χ χ | χῖ (wym. khi), χεῖ (wym. khej) | chi | chi | [kʰ] | [ç] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [x] |
kh |
| Ψ ψ | ψῖ (wym. psi), ψεῖ (wym. psej) | psi | psi | [ps] | [ps] | ps |
| Ω ω | ὦ μέγα (wym. o mega) | oměga | omega | [ɔː] | [o̞] | o, ō |
[edytuj] Pozostałe litery greckie
Pewne litery występowały w piśmie greckim tylko w okresach archaicznym, średniowiecznym, w niektórych dialektach lub do zapisu cyfr (digamma, stigma, heta, san, szo, koppa i sampi). Litera szo została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu języka baktryjskiego, podczas gdy ligatura stigma stanowiła połączenie sigmy i tau.
| Litera | Nazwa | Wymowa | Odpowiednik literowy z alfabetu fenickiego |
transliteracja |
|---|---|---|---|---|
 |
digamma | [w] |  wāw |
w |
 |
stigma | [st] | st | |
 |
heta | [h] |  ḥēth |
h |
 |
san | [s] |  ṣādē |
s |
 |
szo | [ʃ] | ṣādē |
sh |
 |
koppa | [q] |  qōph |
q |
 |
sampi | [sː], [ks], [ts] | ṣādē |
ss |
Kolejność liter uwzględniająca pozostałe litery greckie jest następująca:
Α α • Β β • Γ γ • Δ δ • Ε ε • Ϝ ϝ • Ϛ ϛ • Ζ ζ • Η η • Ͱ ͱ • Θ θ • Ι ι • Κ κ • Λ λ • Μ μ • Ν ν • Ξ ξ • Ο ο • Π π • Ϻ ϻ • Ϸ ϸ • Ϙ ϙ • Ρ ρ • Σ σ • Τ τ • Υ υ • Φ φ • Χ χ • Ψ ψ • Ω ω • Ͳ ͳ
[edytuj] Dyftongi i kombinacje literowe
| Kombinacja literowa | Wymowa | Uproszczona transliteracja | ||
|---|---|---|---|---|
| archaiczna | klasyczna | nowogrecka | ||
| ᾰι, αι | [aɪ] | [e̞] | ai lub aj | |
| ᾱι, ᾳ | [aːɪ] | [aː] | [a] | a lub ā |
| ει | [eː] | [eː] | [i] | ei lub ej |
| ηι, ῃ | [ɛːi] | [ɛː] | [i] | e lub ē |
| οι | [oɪ] | [i] | oj | |
| ῠι, υι | [yɪ] | [yː] | [i] | yi lub yj |
| ῡι, υι | [yːi] | [yː] | [i] | yi lub yj |
| ωι, ῳ | [ɔːɪ] | [ɔː] | [o̞] | o lub ō |
| ᾰυ, αυ | [aʊ] | [av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [af] przed głoską bezdźwięczną |
au, av | |
| ᾱυ, αυ | [aːʊ] | [av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [af] przed głoską bezdźwięczną |
au, āv | |
| ευ | [eʊ] | [e̞v] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [e̞f] przed głoską bezdźwięczną |
eu, ev | |
| ηυ | [ɛːʊ] | [iv] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [if] przed głoską bezdźwięczną |
eu, ēv | |
| ου | [oʊ] [oː] |
[uː] | [u] | u, ū, ou |
| ωυ** | [ɔːʊ] | [ɔː.y] | [o.i] | oy, ōy |
| γγ* | [ŋɡ] | [ŋɡ] w wymowie formalnej (palatalizowane do [ɲɟ] przed [e̞] lub [i]), ale często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i]); w pewnych przypadkach wymawiane także jako [ŋɣ] (palatalizowane do [ɲʝ] przed [e̞]) |
ng | |
| γκ* | [ŋk] | Na początku wyrazu [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i]); w innych przypadkach [ŋɡ] (palatalizowane do [ɲɟ] przed [e̞] lub [i]), często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i] |
nk | |
| γξ* | [ŋks] | [ŋɡz] | nks | |
| γχ* | [ŋkʰ] | [ŋx] | [ɲç] przed [e̞] lub [i]; w innych przypadkach [ŋx] |
nch, nkh |
| μπ | [mp] | Na początku wyrazu [b]; w innych przypadkach [mb], często redukowane do [b] |
mp | |
| ντ | [nt] | Na początku wyrazu [d]; w innych przyadkach [nd], często redukowane do [d] |
nt | |
* Niektórzy twierdzą, żę [ŋ] (spółgłoska nosowa miękkopodniebienna) jest osobnym fonemem.
[edytuj] Sposób pisania
Początkowo pismo greckie zapisywano od prawej do lewej, jak pisma semickie. Następnie rozpowszechnił się system zwany bustrofedonem (gr. βουστροφηδόν, "jak wół orze bruzdy") w którym pisano przemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej – najpóźniejsze znane zastosowania tego systemu pochodzą z Gortyny na Krecie (V w. p.n.e.), w Atenach już od ok. 550 p.n.e. pisano od lewej do prawej.
Początkowo grecy pisali wszystkie litery, wyrazy i zdania jednym ciągiem – nie znali minuskuły, odstępów między wyrazami, znaków diakrytycznych ani interpunkcyjnych. W związku z faktem, że lektura tekstu pisanego jednym ciągiem jest trudna, dla rozdzielenia niektórych wyrazów w inskrypcjach używano czasem pionowej kreski lub pionowego rzędu trzech kropek. W starożytności pisano wyłącznie kapitałą (używanym na inskrypcjach i zwojach pismem o kształtach kanciastych) i kursywą (stosowaną od V. w. p.n.e. w pismach o charakterze urzędowym), dopiero w IX w. n.e. weszła w użycie minuskuła.
[edytuj] Znaki diakrytyczne
Pismo greckie posiada trzy znaki diakrytyczne na oznaczenie akcentu, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie dyftongów, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie przydechów oraz rzadko występujący znak tremy.
Przydech (łac. spiritus)
Zaczynające się od samogłoski lub dyftongu słowa greckie otrzymują przy tej samogłosce lub dyftongu znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu. W dyftongach znak przydechu stawia się przy drugiej samogłosce z dyftongu. Są dwa znaki na oznaczenie przydechu:
- ῾ – przydech mocny (spiritus asper) wymawiany podobnie jak polskie h,
- ᾿ – przydech słaby (spiritus lenis), niewymawiany.
Prócz samogłosek i dyftongów przydech otrzymuje litera ro. Jeśli znajduje się ona na początku wyrazu, litera ro zawsze otrzymuje przydech mocny. Podwójna litera ro, znajdująca się zawsze w środku wyrazu, otrzymuje przydech słaby nad pierwszą literą, przydech mocny nad drugą – często w typografii tych przydechów się nie zaznacza, jednak w transkrypcji zbitkę ρρ oddaje się z reguły jako rrh.
Przykłady:
- ἁρμονία – harmonia
- ἰδέα – idea, pojęcie
- Εὐρώπη – Europa
- ῥῶ – litera ro
- Βορρᾶς lub (rzadziej) Βοῤῥᾶς – Boreasz, wiatr północny
Oznaczanie akcentów
Język grecki posiada trzy rodzaje akcentów. Wprowadzone przez gramatyków aleksandryjskich oznaczenia akcentów zaznaczane są przy każdym słowie, prócz nielicznych słów nieakcentowanych – (enklityk i proklityk). Akcenty te to akcent wysoki (łac. (accentus) acutus, gr. ὀξύς, ostry), akcent niski (łac. (accentus) gravis, gr. βαρύς, ciężki, stłumiony) i akcent przeciągły (łac. (accentus) circumflexus, gr. περισπώμενος, zagięty).
Przykłady:
- Acutus: φίλος – przyjaciel
- Gravis: Nie stoi nad pojedynczym wyrazem, występuje zawsze w toku zdania zastępując acutus stojący na ostatniej zgłosce wyrazu, o ile nie następuje po niej znak przestankowy lub enklityka.
- Circumflexus: δῆμος – lud
Akcenty i przydechy
- Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy małą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy nad samogłoską.
- Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy dużą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy przed samogłoską
- Jeśli wyraz zaczyna się od dyftongu, znaki akcentu i przydechu stawiamy nad drugą literą dyftongu, niezależnie od tego, czy wyraz piszemy małą czy dużą literą
- Akcenty i przydechy przy dyftongach niewłaściwych z ι adscriptum lub subscriptum zapisuje się jak w wyrazach zaczynających się od pojedynczej samogłoski.
- acutus i gravis stawiamy po znaku przydechu, circumflexus nad znakiem przydechu.
Dyftongi
Dyftongi greckie dzielą się na właściwe i niewłaściwe (wymawiane jako pojedyncza samogłoska). Właściwe to αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ηυ. Niewłaściwe to ᾳ, ῃ, ῳ, ου. Jeśli wyraz piszemy wielką literą, we wszystkich dyftongach duża jest tylko pierwsza litera składowa. Znak diakrytyczny przy dyftongach niewłaściwych ᾳ, ῃ, ῳ pochodzi od małej litery jota i nazywa się iota subscriptum. Jeśli dyftongi te piszemy wielką literą, pierwszą literę dyftongu zapisujemy jako wielką literę, jotę zapisujemy zaś obok, ale nie wymawiamy (nazywając ją wtedy iota adscriptum, tj. Αι, Ηι, Ωι). Ułatwieniem w określeniu czy Αι jest dyftongiem właściwym, czy nie, jest fakt, że w przydech i akcent w dyftongach właściwych stoi na drugiej głosce, w niewłaściwych zaś na pierwszej, np. dyftong właściwy: αἰ-Αἰ, dyftong niewłaściwy ᾀ-ᾈ.
Zobacz więcej: fonetyka grecka
Trema
Koronis
Znaki filologiczne
Przykłady połączeń znaków diakrytycznych
[edytuj] System politoniczny i monotoniczny
System politoniczny jest historycznym systemem ortografii języka greckiego kształtującym się od czasów hellenistycznych do końca czasów bizantyjskich. Dla języka nowogreckiego zastąpiono go w 1982 systemem monotonicznym, przy czym wielu Greków wciąż stosuje system politoniczny. Cechą charakterystyczną systemu politonicznego jest rozbudowana diakrytyka oddająca starożytną wymowę języka greckiego.
System monotoniczny ortografii greckiej jest uproszczoną formą ortografii języka nowogreckiego wprowadzoną przez parlament grecki w 1982, tak dla Katharewusy, jak i dla Dimotiki. Zastępuje on tradycyjne greckie akcenty (acutus, gravis i circumflexus) jednym, oznaczającym dotąd acutus (´). Porzuca także użycie spiritus asper i spiritus lenis.
Uproszczenie ortografii motywowano faktem, że ortografia politoniczna jest skomplikowana i trudna do nauczenia się, znaki diakrytyczne systemu politonicznego nie oddają żadnych właściwości współczesnej wymowy, dając informację tylko o etymologii słów i ich wymowie starożytnej. System monotoniczny jest odrzucany przez wielu Greków, sądzących, że system politoniczny stwarza więź z przeszłością. Cerkiew grecka wciąż używa systemu politonicznego. Drukuje się w nim wciąż wiele książek. Fakt, że greka nie była w starożytności zapisywana za pomocą systemu politonicznego, który został wprowadzony stopniowo w czasach bizantyjskich, utrudnia jednak jego obronę. Grekę klasyczną wciąż powszechnie zapisuje się za pomocą systemu politonicznego.
| System monotoniczny | System politoniczny |
|---|---|
|
Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς αγιασθήτω το όνομά σου· |
Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου· |
[edytuj] Interpunkcja grecka
W języku greckim od okresu hellenistycznego stosuje się cztery znaki interpunkcyjne:
- . – kropka pełni te same funkcje co w pisowni polskiej,
- , – przecinek pełni te same funkcje, co w pisowni polskiej,
- znak · pełni funkcję średnika i dwukropka,
- wyglądający identycznie jak średnik znak ; pełni funkcję znaku zapytania.